powrót

Poniżej opisałam tylko ważniejsze i lepiej widoczne gwiazdozbiory naszego północnego nieba. Najpierw okołobiegunowe, widoczne cały rok, potem jesienno-letnie i dalej wg pór roku do wiosny. Większość z nich znam, więc notatki ich oprócz nazw, odległości i różnych ciekawostek zawierają też moje własne spostrzeżenia. Starałam się w jak najprostszy sposób opisać miejsce danej konstelacji na niebie i sposób jej szukania. Rozpoczęłam więc od opisu najbardziej znanego Wielkiego Wozu i od niego kieruję do następnego gwiazdozbioru. Mapki zamieszczone obok notatek pochodzą z czasopisma Wiedza i Życie (polecam), jednak wzbogaciłam je o rysunki wyobrażające gwiezdne postacie i zwierzęta. Są one symboliczne, inwencję pozostawiam obserwatorom. Niektóre gwiazdozbiory, ze względów praktycznych umieściłam na wspólnych rysunkach, wtedy do odpowiedniej mapki kierują odsyłacze. Wszystkie rysunki tylko pomagają przedstawić dany obiekt, w rzeczywistości wygląda to trochę inaczej, jednak po dawce teorii i zaopatrzeni w mapę nieba z pewnością poznacie całe nocne niebo i wszystkie jego historie.

WIELKA NIEDŹWIEDZICA - Ursa Maior
(Wielki Wóz)

Wielka Niedźwiedzica to chyba najbardziej znany gwiazdozbiór naszej (północnej) części nieba. Widoczny jest w Polsce przez cały rok, zmienia jedynie swoje położenie względem horyzontu, gdyż raz Wóz "stoi na kołach", innym razem wisi do góry kołami, potem "stoi na dyszlu" - zależnie od pory roku. Trzeba wyjaśnić, że Wóz to tylko część całej Niedźwiedzicy, od niego odchodzą jakby nogi Niedźwiedzicy, zakładając że dyszel to szyja i głowa, a wóz to jej korpus. Najłatwiej znaleźć go późnym latem na północno-zachodniej części nieba. W tym czasie jego jasne gwiazdy tworzą sylwetkę wozu stojącego nisko nad horyzontem. Widoczne są również pozostałe gwiazdy Niedźwiedzicy: odchodzące w dół przednie nogi i na przedłużeniu skrzyni zad i tylnie nogi niedźwiedzicy.

SMOK - Draco

mapka smoka
Gwiazdozbiór Smoka rozciąga się na naszym północnym niebie pomiędzy Małą i Wielką Niedźwiedzicą. Poszukując Gwiazdy Polarnej od dwóch gwiazd tylniej skrzyni Wielkiego Wozu, w połowie drogi niezawodnie natrafimy na koniec smoczego ogona. (brrr : )) Od tego miejsca najlepiej jest rozpocząć poszukiwania Smoka. Dalej ogon biegnie w postaci rzędu gwiazd mniej lub bardziej oddalonych od siebie w kierunku skrzyni Małego Wozu, okrąża ją i wpada w grupę gwiazd tworzących korpus Smoka. Głowa smoka znajduje się na lewo od korpusu i tworzy ją bardzo nieregularna figura złożona z czterech gwiazd; jedyna najjaśniejsza nazywa się Eltanin i jest diademem świecącym na czole smoka. Według mitu, smok ten był strażnikiem złotych jabłek w ogrodzie hesperyd, pokonał go Herakles.

MAŁA NIEDŹWIEDZICA - Ursa Minor
(Mały Wóz)

Mała Niedźwiedzica należy także do naszych północnych gwiazdozbiorów, widocznych przez cały rok. Zawiera w swym układzie bardzo popularną Gwiazdę Polarną. Jednak nie jest tak znana jak Wielka Niedźwiedzica. Znacznie różni się od niej - co prawda jej kształt przypomina wóz, ale jest wygięta w przeciwną stronę, a jej gwiazdy są słabiej widoczne. Najjaśniejsze są dwie ostatnie, na burcie wozu. Obok nich znajdujemy dwie słabiej świecące, tworzące drugą burtę i dalej dyszel wygięty w dół, zakończony jasną Gwiazdą Polarną.

PSY GOŃCZE - Canes Venatici

mapka psów gończych
Gwiazdozbiór Psów Gończych składa się z kilku gwiazd widocznych pod dyszlem Wielkiego Wozu. W zasadzie to tylko dwie gwiazdy, tworzące ukośną linie i niemożliwe do pomylenia z żadnym innym gwiazdozbiorem. Widoczne są zawsze na naszym niebie, a ich położenie względem horyzontu zmienia się tak samo jak położenie Wozu.

WOLARZ - Bootes

Wolarz to ktoś w rodzaju myśliwego, patrzącego na Wielką Niedźwiedzicę. Nazwa polska jest dokładnym odpowiednikiem greckiej. Gwiazdozbiór ten znajduje się na lewo od Wielkiego Wozu. Koniec dyszla wozu wskazuje poniżej bardzo jasną główną gwiazdę Wolarza - Arktura. Jest to czerwony olbrzym, a więc ogromna, czerwona gwiazda w końcowym stadium jej istnienia, 22 razy większa od Słońca. Do tego jest olbrzymem najbliższym Ziemi - oddalona 35 lat świetlnych. Od niej biegną w górę słabsze gwiazdki, po dwie z każdej strony, tworząc jakby literę "V". U góry na środku "V" zwieńcza jeszcze jedna gwiazda; trójkąt utworzony przez te trzy ostatnie znajduje się na wysokości dyszla wozu i bardzo łatwo go dostrzec. Przyjmijmy, że jest to ciało Wolarza. Z prawej strony znajdziemy jeszcze kilka gwiazd wyobrażających rękę Wolarza, uniesioną nad niedźwiedzicą.

KORONA PÓŁNOCY - Corona Borealis

mapka korony północy
Korona Północy to niewielki, śliczny łańcuch leżący na lewo od opisywanego trójkąta (trzy gwiazdy w górnej części Wolarza). Nie napiszę, że to mój ulubiony gwiazdozbiór, bo taką wzmiankę musiałabym dawać przy niemal wszystkich innych. Według mitu Corona Borealis (łac.) była ślubnym prezentem dla Ariadny od bogini Wenus. Widoczna jest na niebie jako półkole słabo świecących gwiazd, otwarte u góry, z najjaśniejszą Gemmą u dołu. Gemma oznacza kamień szlachetny (łac.) Ma jeszcze inną, mniej romantyczną arabską nazwę: Alfekka - "Miska żebracza z poszczerbionym brzegiem" : )

HERKULES - Hercules

Herkules jest jednym z tych gwiazdozbiorów, które słabiej znam. Ma bardzo pogmatwany układ i składa się ze słabiej świecących gwiazd. Ale późnym latem wyraźnie świeci na południowej części nieba i nie tak trudno go odnaleźć.

WĘŻOWNIK I WAŻ - Ophiuchus, Serpens

mapka wężownika
Gdy w środku lata patrzymy na południowe niebo, jedyne co tam widzimy to skomplikowany układ Węża i Wężownika. Sąsiaduje z Wolarzem - jest na tej samej wysokości, pod Herkulesem. Na początek postarajmy się odnaleźć trójkąt na głowie Wężownika i dalej pozostałe gwiazdy układu, lub drugim dobrym sposobem jest zacząć od czworokątnej głowy Węża i w dół zygzakiem: jedna gwiazdka, dwie gwiazdki, jedna gwiazdka, dwie gwiazdki, jedna gwiazdka i duża na nodze Wężownika.

SKORPION - Scorpius

Gorące lato. Mój ukochany południowy Skorpion, widoczny nisko na horyzoncie na południowej stronie nieba. Pod Wężownikiem trzeba szukać charakterystycznych konstrukcji na krańcach Skorpiona i jasnej czerwonej gwiazdy Antares, otoczonej dwiema małymi gwiazdkami.

WAGA - Libra

mapka wagi
Na prawo od Skorpiona, nisko nad horyzontem znajduje się czworokąt Wagi. Nie jest trudno znaleźć go, gdyż ...

STRZELEC - Sagittarius

mapka strzelca
Strzelec należy do tych gwiazdozbiorów, o których nie mogę wiele powiedzieć. Mimo iż szukałam go wiele razy, nie jestem do końca pewna czy to właśnie jego widziałam, jak duży jest i w jakim stopniu widoczny nad horyzontem. Znajduje się na lewo od Skorpiona.

KORONA POŁUDNIA - Corona Australis

mapka korony południa
Korona Południa jest gwiazdozbiorem niemal niewidocznym u nas. Moje wielokrotne próby odnalezienia jej nigdy nie powiodły się. Ale mam nadzieję, że w jakimś lepszym, ciemniejszym miejscu kiedyś znajdę ją. Konstelacja ta znajduje się obok Strzelca, pod jego dwoma czworokątami; należy szukać słabo swiecącego łańcuszka gwiazd ułożonego w nieregularny okrąg, podobnego do naszej Korony Północnej. ......

LUTNIA - Lyra

Lutnia to malutki gwiazdozbiór, ale zwykło się łączyć go z dwoma innymi; w ten sposób otrzymujemy trójkąt jesienno-letni. Właściwie trójkąt tworzą tylko najjaśniejsze gwiazdy tych konstelacji. W Lutni jest to Wega. Znajduje się na linii Korona Pn.- Herkules i sąsiaduje blisko z głową Smoka, jest bardzo, bardzo jasna, nie można jej pomylić. A jeśli jeszcze dołożymy do niej trzy lub cztery słabsze gwiazdki, tak by powstał malutki romb, to już na pewno mamy Lutnię. : ) Na lutni grał Orfeusz.

ŁABĘDŹ - Cygnus

mapka łabędzia
Łabędź i jego najjaśniejszy Deneb są kolejnym wierzchołkiem trójkąta jesienno-letniego. Mitologia wiąże jego pochodzenie z dwiema historiami. Po pierwsze, że jest to syn boga słońca Faeton, który wykradł rydwan słońca i nieopatrznie spowodował pożar całego świata. Zeus w złości zabił go, ale litościwi bogowie zabrali z krainy umarłych na niebo. Druga historia mówi, że łabędź przedstawia Zeusa, który pod taką postacią romansował z Ledą.

ORZEŁ - Aquila

Orzeł stanowi trzeci wierzchołek trójkąta jesienno-letniego. Jest to gwiazdozbiór, którego też słabo znam, gdyż pogubiony jest w "tłumie" Drogi Mlecznej. Obserwowałam go późnym latem na południowym-wschodzie, ale lepiej widoczny jest jesienią wysoko na południu. Najważniejszy jest tu Altair, zwany przez Arabów "Lecący Orzeł". Po jego obu stronach, na jednej linii z nim znajdują się dwie słabsze gwiazdki - to ułatwia znalezienie go. Altair stanowi głowę Orła. Następnie do tyłu biegną.....

KASJOPEJA - Cassiopeia

mapka kasjopei
Kasjopeja to imię etiopskiej królowej, która uważała się za najpiękniejszą kobietę. Za pychę została ukarana. Posejdon zesłał na kraj powodzie, które tylko ofiara z córki Andromedy mogła powstrzymać. Andromedę wyprowadzono na wybrzeże i przykuto do skały. Zobaczył to wracający z wyprawy Perseusz, uratował Andromedę i pokonał wielkiego Wieloryba, który miał porwać księżniczkę. Cała ta historia została zapisana na niebie. Kasjopeja jest bardzo popularnym gwiazdozbiorem, ułożonym z jasnych gwiazd w kształcie trochę nieregularnego "W". Znajduje się w obrębie Drogi Mlecznej, co może ją trochę "gubić", blisko Gwiazdy Polarnej (powyżej niej, na linii Wielki Wóz - G. Polarna). Widoczna jest cały rok. Główne gwiazdy Kasjopei, poczynając od "V" bardziej ostrego, to kolejno: Kaf - "Barwna Ręka", 16 razy jaśniejsza od Słońca i oddalona 47 lat świetlnych; Szedir - "Pierś", 200 razy jaśniejsza od Słońca, ale oddalona 160 lat świetlnych; kolejna jest gwiazdą o zmiennej jasności, spowodowanej obrotem wokół własnej osi tak silnym, że następuje odpływ mas gazu z równika. Jest ona 100 razy jaśniejsza od Słońca i tyleż samo lat świetlnych oddalona od nas. Następna nazywa się Ruchbach, co z arabskiego znaczy "Kobiece kolano na tronie", oddalona 45 lat świetlnych i ostatnia, jaśniejsza od Słońca aż 1000 razy, a oddalona 500 lat świetlnych., co czyni ją najsłabszą w tej piątce.

CEFEUSZ - Cepheus

Cefeusz to kolejny gwiazdozbiór powiązany z historią księżniczki Andromedy złożonej w ofierze Posejdonowi. Był to jej ojciec, król Etiopii. Na niebie sąsiaduje ze swą małżonką Kasjopeją; znajduje się po tej otwartej stronie "W". Ma postać domku, tj. trochę nieregularnego kwadratu z trójkątnym daszkiem. Wierzchołek tego daszku zwrócony jest w kierunku Gwiazdy Polarnej - tam umiejscowiłam głowę króla. Cefeusz składa się z niewielkich gwiazd, główną jest gwiazda na jego lewej nodze - Alderamin. W wyniku towarzyszącego obrotom, powolnego przechylania się osi Ziemi (precesji), za jakieś 6000 lat Alderamin stanie się gwiazdą wskazującą północ. Oddalony jest od nas o 49 lat świetlnych. Inną godną uwagi jest niewielka gwiazda na miejscu prawej nogi Cefeusza. W ciągu 5 dób zmienia ona dość mocno swą jasność, zmienia się też jej barwa z jasnej białej na żółtą. Jest 33 razy większa od Słońca i oddalona 950 lat świetlnych. Dla absolutnie wytrwałych - najczerwieńsza gwiazda nieba: Gwiazda-granat. Nazwał ją tak astronom Wilhelm Herschel. Barwę swą zawdzięcza niskiej temperaturze 3500 stopni w skali Kelwina. Jest niewielka, położona w połowie odległości pomiędzy opisanymi powyżej gwiazdami.

ANDROMEDA - Andromeda

mapka andromedy
Andromeda to rozległy i dość skomplikowany gwiazdozbiór, gdyż niektóre gwiazdy dzieli z sąsiednim Pegazem. Znajduje się po zamkniętej stronie "W" Kasjopei. Ma postać linii ułożonej z trzech dużych gwiazd, obok zauważamy równoległą linię słabszych gwiazd. Wychodzą one z wierzchołka jasnego kwadratu, stanowiącego korpus Pegaza - opisany on zostanie za chwilę. Główna gwiazda Andromedy to dzielona z Pegazem Sirra, oznaczająca "Pępek" księżniczki. Oddalona jest o 120 lat świetlnych od nas. Kolejna nazywa się Mirach - "Przepaska". Gwiazda ta jest bliższa nam-oddalona 75 lat świetlnych, jednak na niebie ma taką samą jasność jak poprzednia. Trzecia gwiazda łańcucha ma staroarabską nazwę Alamak tj. "Ryś pustynny" i jest oddalona 260 lat świetlnych. W konstelacji tej znajduje się słynna Wielka Mgławica Andromedy (M31). Jest to najdalszy obiekt, który mamy szansę zobaczyć gołym okiem (przy dobrej pogodzie). Oddalona jest 2,3 miliony lat świetlnych od nas. Ukazuje się jako rozmyta podłużna plamka obok małej gwiazdki na linii Mirach - środkowa gwiazda drugiej, ciemniejszej linii Andromedy, w kierunku Łabędzia (też Cefeusza). Najlepiej obserwować ją jesienią, gdy cały gwiazdozbiór jest wysoko, prawie na środku nieba.

PEGAZ - Pegasus

Pegaz to mitologiczny skrzydlaty koń. Wyskoczył z szyi zabitej przez Perseusza Meduzy. Pegaz zajmuje dość dużo miejsca na jesiennym i zimowym niebie. Nie jest trudno go znaleźć, gdyż tworzy wyraźny kwadrat jasnych gwiazd; z jednego wierzchołka, zresztą nie należącego do Pegaza, w kierunku Kasjopei i Perseusza wybiegają dwa łańcuchy Andromedy, dalej w kierunku Łabędzia widzimy nogi biegnącego konia, a powyżej samotne małe gwiazdki tworzące szyję i łeb. Ostatnia trzecia nazywa się Enif, co jak można przypuszczać, znaczy "Nos Konia". Zwrócę uwagę również na jasną gwiazdę przy nogach pegaza - nazywa się ona Scheat, czyli "Ramię/ Przednia Noga" i jest czerwonym olbrzymem 145 razy większym od Słońca, oddalonym od nas 200 lat świetlnych. Jeśli uważnie się jej przyjrzymy, możemy dostrzec jej czerwonawe zabarwienie i okresowe zmiany jasności, tak że z najjaśniejszej gwiazdy tego kwadratu staje się najsłabszą.
ciąg dalszy / strona główna